NavBharat
Business

ભારતીય મત્સ્યોદ્યોગ: એક ઉભરતું ક્ષેત્ર

હવે જ્યારે ભારત પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવા તરફ આત્મવિશ્વાસપૂર્વક આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્ર આ યાત્રામાં પોતાની જવાબદારી નિભાવવા આગળ આવ્યું છે. પ્રધાનમંત્રીના ‘સેવા, સુશાસન અને ગરીબ કલ્યાણ’ દ્વારા ભારતીય મત્સ્યોદ્યોગ છેલ્લા નવ વર્ષમાં એક વિકસતા ક્ષેત્ર તરીકે ઉભરી આવ્યો છે અને દેશને એક અગ્રણી વાદળી અર્થવ્યવસ્થા (બ્લ્યૂ ઈકોનોમી) બનવાના માર્ગ પર મજબૂત રીતે લઈ જઈ રહ્યો છે.
ભારત, 8000 કિલોમીટરથી વધુનો કુલ દરિયાકિનારો, એક વિશાળ વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્ર, કેટલીક સૌથી મોટી નદીઓ અને જળાશયો અને અગત્યની રીતે ઉદ્યમી માનવ મૂડીથી આશીર્વાદિત છે, તે હંમેશા મત્સ્યઉદ્યોગના વિકાસ માટે અપાર સંભાવના ધરાવે છે. પરંતુ કદાચ અગાઉની સરકારોની ઉપેક્ષા, ઉદાસીનતા અને નીતિવિષયક નિષ્ક્રિયતાએ આ શક્યતાઓને ક્યારેય સાકાર થવા દીધી ન હતી. વિવિધ અહેવાલો સૂચવે છે કે આઝાદી પછીથી 2014 સુધી, કેન્દ્ર સરકાર મત્સ્યોદ્યોગના વિકાસ માટે રૂ. 4000 કરોડથી પણ ઓછી રકમ ફાળવી શકે છે.
વિવિધ ગીતો અને વાર્તાઓમાં ‘મહાસાગરના રાજા’ તરીકે વખણાયેલો માછીમાર ખરેખર પોતાની આજીવિકા મેળવવા માટે દરરોજ સંઘર્ષ કરતો હતો. પ્રખ્યાત તમિલ અભિનેતા એમ.જી. રામચંદ્રન (એમજીઆર)એ તેમની ફિલ્મ ‘પડાગોતી’માં માછીમારોની આ દુર્દશાને સંપૂર્ણ સંવેદનશીલતા સાથે દર્શાવી હતી. અસંવેદનશીલ તંત્રના હાથે માછીમારોની વેદના અને સંઘર્ષ અને તેમના શોષણ અને લાચારીનું આ દર્દનાક ચિત્રણ પ્રેક્ષકોના મનમાં અમીટ છાપ છોડી ગયું હતું.
પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી જ આપણા માછીમારી સમુદાય માટે આ વાદળી અર્થવ્યવસ્થાની અપાર સંભાવનાઓને સમજ્યા અને આ ક્ષેત્રના પ્રણાલીગત વિકાસની શરૂઆત કરવાનું નક્કી કર્યું. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ, કેન્દ્ર સરકારે બ્લૂ રિવોલ્યુશન સ્કીમ (2015- રૂ. 5000 કરોડ) અને ફિશરીઝ એન્ડ એક્વાકલ્ચર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ ફંડ (2017- રૂ. 7522 કરોડ) દ્વારા શ્રેણીબદ્ધ સુધારાઓ શરૂ કર્યા. આ યોજનાઓએ ભારતીય મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્રમાં વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ શરૂ કરી, પાયાના સ્તરે માળખાકીય સુવિધાઓ ઊભી કરી અને 2.8 કરોડ માછીમારોના જીવનને અસર કરી. જેમ જેમ ભારતીય મત્સ્યઉદ્યોગ આગળ વધવાનું શરૂ થયું, પ્રધાનમંત્રી શ્રી મોદીએ તેના કેન્દ્રીત વિકાસ માટે 2019માં એક નવું મત્સ્ય મંત્રાલય બનાવ્યું.
જ્યારે ભારતીય મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્ર મોટી છલાંગ લગાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું હતું, ત્યારે અચાનક કોવિડ-19 વૈશ્વિક રોગચાળાને કારણે વિશ્વ થંભી ગયું. પરંતુ, નેતૃત્વએ આ સંકટને તકમાં ફેરવી દીધું અને સપ્ટેમ્બર 2020માં 20050 કરોડની પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) લાવીને મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્ર માટે આત્મનિર્ભર ભારત પેકેજની જાહેરાત કરી, જે ભારતીય મત્સ્યોદ્યોગના ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધીની સૌથી મોટું રોકાણ છે.
આ નવા રોકાણ અને કેન્દ્રીત ધ્યાન સાથે, PMMSY એ મત્સ્ય ઉત્પાદન, ઉત્પાદકતા અને ગુણવત્તાથી માંડીને ટેક્નોલોજી, લણણી પછીના પ્રોસેસિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને માર્કેટિંગ સુધીના મત્સ્યઉદ્યોગ મૂલ્ય શૃંખલામાં નિર્ણાયક અંતર ભરવાનું શરૂ કર્યું છે. તેણે ચાવીરૂપ વ્યૂહાત્મક અગ્રતા ક્ષેત્રોને ઓળખી કાઢ્યા છે: દરિયાઈ મત્સ્યોદ્યોગ, આંતરદેશીય મત્સ્યોદ્યોગ, માછીમારોનું કલ્યાણ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને લણણી પછીનું વ્યવસ્થાપન, ઠંડા પાણીની મત્સ્યોદ્યોગ, સુશોભન માછીમારી, જળચર આરોગ્ય વ્યવસ્થાપન, સીવીડ ફાર્મિંગ વગેરે.
છેલ્લા નવ વર્ષો દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કેન્દ્ર/રાજ્ય સરકારની એજન્સીઓ અને માછીમારોના સહયોગથી કરવામાં આવેલા સતત પ્રયાસોએ ભારતીય મત્સ્યોદ્યોગની પરિસ્થિતિને નાટકીય રીતે બદલી નાખી છે. કુલ 107થી વધુ ફિશિંગ બંદરો અને મુખ્ય માળખાકીય સુવિધાઓ જેમ કે ફિશ લેન્ડિંગ સેન્ટરનું નિર્માણ/આધુનિકીકરણ કરવામાં આવ્યું છે જે સુરક્ષિત ઉતરાણ, બર્થિંગ અને લોડિંગ-અનલોડિંગ માટે જરૂરી છે. કોચીન, ચેન્નાઈ, મુંબઈ, વિશાખાપટ્ટનમ અને પારાદીપ ખાતેના મુખ્ય માછીમારી બંદરોનું આધુનિકીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.
માછીમારોની આવક માછીમારી પછીની પ્રક્રિયાના સંચાલન સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. એટલે કે માછીમારોની આવક માછલીના સંગ્રહ, જાળવણી, પરિવહન અને વેચાણ માટેની વ્યવસ્થા પર આધારિત છે. કુલ 25000 થી વધુ માછલી પરિવહન સુવિધાઓ, 6700 ફિશ કિઓસ્ક/માર્કેટ અને 560 કોલ્ડ સ્ટોરેજ મંજૂર છે, આ ગ્રાસરૂટ પિસ્કીકલ્ચર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઝડપથી મજબૂત થઈ રહ્યું છે.
માછીમારો ખુલ્લા સમુદ્રમાં જોખમી કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરે છે. આ જોખમોને ઘટાડવા માટે, 1043 હાલના માછીમારી જહાજોને અપગ્રેડ કરવા, 6468 બોટ અને 461 ડીપ સી ફિશિંગ વેસલ્સ બદલવા અને સેટેલાઇટ આધારિત કમ્યુનિકેશનનો ઉપયોગ કરીને દરિયાઈ માછીમારી જહાજો પર એક લાખ ટ્રાન્સપોન્ડર ઇન્સ્ટોલ કરવા માટે મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
PMMSY એ પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાંથી આંતરદેશીય મત્સ્યોદ્યોગને બહાર કાઢ્યું અને તેમાં ટેક્નોલોજીનો સમાવેશ કર્યો, ઘણા પ્રતિભાશાળી અને સાહસિક યુવાનોને મત્સ્યઉછેરના સાહસો હાથ ધરવા પ્રેરણા આપી. આજે, કાશ્મીર ખીણની યુવા મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો પુનઃપરિભ્રમણ જળચરઉછેર પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરીને ઠંડા પાણીના રેઈન્બો ટ્રાઉટનો અસરકારક રીતે ઉછેર કરી રહી છે. નેલ્લોરના ફિશ ફાર્મિંગ સાહસિકો બાયોફ્લોક ઉછેરવામાં આવેલા ઝીંગાને કારણે સફળ નિકાસકારો બન્યા છે.
PMMSYએ બિન-પરંપરાગત વિસ્તારોમાં મત્સ્યોદ્યોગને વિસ્તારવામાં મદદ કરી છે. લગભગ 20000 હેક્ટર તાજા તળાવોના વિસ્તારને આંતરદેશીય જળચરઉછેર હેઠળ લાવવામાં આવી રહ્યો છે. જમીનથી ઘેરાયેલા હરિયાણા અને રાજસ્થાનના ખેડૂતો પણ તેમની ખારી ઉજ્જડ જમીનોને જળચરઉછેર દ્વારા સંપત્તિ-ઉપજ આપતી જમીનમાં સફળતાપૂર્વક રૂપાંતરિત કરી રહ્યાં છે.
PMMSYએ માછીમાર સમુદાયની મહિલાઓને લાભકારી વિકલ્પો અને વૈકલ્પિક આજીવિકા જેમ કે સુશોભન માછીમારી, મોતી સંવર્ધન અને સીવીડની ખેતી દ્વારા સશક્તિકરણ કર્યું છે. તામિલનાડુના રામનાથપુરમ જિલ્લામાં તાજેતરમાં જ રૂ. 127 કરોડના ખર્ચે લોંચ કરાયેલ સીવીડ પાર્ક ખરેખર મોદી સરકારનું એક અગ્રણી પગલું છે.
બિયારણ, ખોરાક અને જાતિ એ મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્રના મહત્વના ઘટકો છે. PMMSY એ 900 ફિશ ફીડ પ્લાન્ટ્સ અને 755 હેચરી સક્રિય કરી છે અને ચેન્નાઈમાં ભારતીય સફેદ ઝીંગાના સંશોધન અને આનુવંશિક સુધારણા, આંદામાનમાં ચોક્કસ રોગ પેદા કરતા જીવાણુ મુક્ત બ્રૂડ સ્ટોક અને ‘વાઘ ઝીંગા’ના વિકાસ સંબંધિત પ્રોજેક્ટ્સને સમર્થન આપી રહ્યું છે.
બ્લૂ ઈકોનોમીના ઉદ્દેશ્યોના કેન્દ્રમાં માછીમારો અને મત્સ્ય ઉદ્યોગ સાહસિકોના જીવનનું કલ્યાણ અને સુધારણા છે. મંદી અને નિયંત્રણોના સમયગાળા દરમિયાન માછીમારોને પોષક સહાય, સંકલિત દરિયાકાંઠાના ગામોનો વિકાસ, માછીમારોને મદદ કરવા માટે સેંકડો યુવા સાગર મિત્રો, જૂથ અકસ્માત વીમા યોજના, કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા સંસ્થાકીય નાણાકીય સહાય વગેરે જેવા વિવિધ પગલાંએ વ્યાપકપણે મદદ કરી છે. ભારતીય મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્રનો વિકાસ દેશના વિકાસ માટે પૂરક છે.
ભારતીય માછીમારો સાથેની મોદી સરકારની ભાગીદારીએ તેમને સશક્ત કર્યા છે, તેમને આત્મવિશ્વાસ અને ગર્વની ભાવના આપી છે. દિલ્હીના લાલ કિલ્લા ખાતે સ્વતંત્રતા દિવસની ઉજવણીમાં દેશભરમાંથી માછીમારોને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. મત્સ્યોદ્યોગ મંત્રી શ્રી પરષોત્તમ રૂપાલાએ ભારતના માછીમારો સાથે સીધો સંવાદ કરવા, માછીમારોના ગામોની મુલાકાત લેવા, માછીમારો સાથે મુલાકાત અને વાર્તાલાપ કરવા અને વિવિધ નીતિઓ અને પ્રોજેક્ટોના જમીની સ્તરના અમલીકરણના સાક્ષી બનવા માટે યાત્રાની સાગર પરિક્રમાની અનોખી પહેલ દ્વારા દરિયાઈ અને દરિયાકાંઠાના માર્ગે 8000 કિલોમીટરનો પ્રવાસ કર્યો. જે સાથે મજબુત ભાગીદારી સતત ચાલુ છે. તાજેતરમાં જ્યારે દરિયાકાંઠાના જળચરઉછેર પર અનિશ્ચિતતાના ઘેરા વાદળો છવાઈ ગયા હતા, ત્યારે સંવેદનશીલ મોદી સરકારે ઝડપી કાર્યવાહી કરી અને કોસ્ટલ એક્વાકલ્ચર એમેન્ડમેન્ટ એક્ટ 2023 લાવી, દરિયાકાંઠાની જળચરઉછેર પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલા લાખો લોકોની ચિંતાઓને દૂર કરી.
જેમ જેમ આપણે આ સપ્ટેમ્બરમાં PMMSY ની ત્રીજી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરી રહ્યા છીએ, ત્યારે ભારતીય મત્સ્યોદ્યોગના બદલાયેલા લેન્ડસ્કેપને જોઈ શકાય છે. આજે, ભારતની ગણતરી વિશ્વના ટોચના ત્રણ અગ્રણી માછલી અને જળચર ઉત્પાદક દેશોમાં થાય છે અને તે વિશ્વનો સૌથી મોટો ઝીંગા નિકાસકાર છે. સરકારે તાજેતરમાં PMMSY હેઠળ પેટા-યોજના તરીકે રૂ. 6000 કરોડના રોકાણની જાહેરાત કરી છે, જે છેલ્લા નવ વર્ષમાં મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્રમાં કુલ રોકાણ રૂ. 38500 કરોડથી વધુ થઈ ગયું છે.
આજે, ભારતીય મત્સ્યોદ્યોગ ઉત્પાદન (2022-23ના કામચલાઉ ડેટા મુજબ 174 લાખ ટન) અને નિકાસ કમાણી સર્વકાલીન ઉચ્ચ સ્તરે છે. 2014 થી છેલ્લા નવ વર્ષનું સંચિત માછલી ઉત્પાદન છેલ્લા ત્રીસ વર્ષો (1984-2014) ના કુલ માછલી ઉત્પાદન કરતા ઘણું વધારે છે. ઝીંગાનું ઉત્પાદન 2013-14માં 3.22 લાખ ટનથી 267 ટકા વધીને 2022-23માં 11.84 લાખ ટન થયું છે. ભારતની સીફૂડની નિકાસ 2013-14માં રૂ. 30213 કરોડથી બમણી થઈને 2022-23માં રૂ. 63969 કરોડ થશે.
છેલ્લા નવ વર્ષોમાં વિકસિત માછીમારી ઇકોસિસ્ટમ ઝડપથી પરિપક્વ થઈ રહી છે, જે મહાન પરિણામો દર્શાવે છે અને આપણા માછીમારી સમુદાયો માટે સંપત્તિ પેદા કરી રહી છે. હવે જ્યારે માછીમારો અને સરકાર વચ્ચેની વિકાસલક્ષી ભાગીદારી વાદળી અર્થવ્યવસ્થાની અપાર સંભાવનાનો ઉપયોગ કરવા માટે મજબૂત બની રહી છે, ત્યારે મને લાગે છે કે, હું ઈચ્છું છું, સ્વર્ગસ્થ એમજીઆર આજે હયાત હોત! તેઓ ચોક્કસપણે એ જોઈને ખુશ થયા હોત કે કેવી રીતે પ્રધાનમંત્રી શ્રી મોદી તેમના પ્રામાણિક પ્રયાસો અને સ્પષ્ટ વિઝન સાથે ફિલ્મ ‘પડાગોતી’માં દર્શાવવામાં આવેલા માછીમારોની દુર્દશાને અસરકારક રીતે દૂર કરી રહ્યા છે અને ‘સબકા સાથ, સબકા વિકાસ, સબકા વિશ્વાસ અને સબકા પ્રયાસ’ના મંત્ર દ્વારા વિકાસના માર્ગને સમર્થન આપી રહ્યા છે.

Related posts

ADF ફૂડ્ઝ લિમિટેડે તેના Q1 દેખાવમાં સ્વતંત્ર અને સંયુક્ત એમ બંને સ્તરે સતત સુધારો નોંધાવ્યો

Navbharat

શુક્રવારના રોજ શેરો ગબડ્યા હતા, નુકસાન સાથે નોંધાયો હતો, કારણ કે વેપારીઓના દરમાં વધારો પાછો ફરવાનો ભય છે

Navbharat

જી20ના ત્રીજા નાણાં મંત્રીઓ અને સેન્ટ્રલ બેંકના ગવર્નર્સની બેઠક

Navbharat